اگر مقدار فزونى مساحت سواد يعنى سى و پنج فرسنگ ، به آنچه قدامة بن جعفر گفته افزوده شود ، فزونى مساحت سواد نسبت به عراق حدود ربع آن خواهد بود . مجموع اين دو رقم نيز مساحت همهء اراضى قابل كشت و زرع سواد خواهد شد . البته ، ناشدنى است كه همهء اين اراضى زير كشت باشد ، بلكه ممكن است قسمت‌هايى بىشمار از آن ، به دليل عوارض و حوادث طبيعى ، بدون استفاده رها بماند . گفته‌اند : مجموع مساحت سواد در روزگاران خسرو قباد صد و پنجاه ميليون جريب بوده و درآمد حاصل از اين اراضى نيز دويست و هفتاد و هفت ميليون درهم - به وزن هفت - مىشده است « 1 » ؛ زيرا خسرو از هر جريب يك درهم و يك قفيز مىستاند كه ارزش آن برابر سه درهم به وزن مثقال بود . مساحت اراضى زير كشت اين منطقه هم در روزگار عمر رضى اللّه عنه ميان سى و دو ميليون تا سى و شش ميليون جريب بوده است . اكنون پس از تبيين حدود و مساحت كشتزارهاى سواد به اين مسأله مىپردازيم كه فقيهان دربارهء چگونگى فتح اين سرزمين و حكم اراضى آن اختلاف كرده‌اند : عراقيان بدين گراييده‌اند كه اين سرزمين به زور فتح شده ، اما عمر رضى اللّه عنه آن را ميان به چنگ آورندگان غنيمت قسمت نكرده و تسلط ساكنان اين اراضى را بر آن‌ها به رسميت شناخته و تنها بر اين سرزمين خراج وضع كرده است « 2 » . از مذهب شافعى رحمه اللّه دربارهء سواد اين‌گونه پيداست كه عمر اين سرزمين را به زور گشوده و آن را به عنوان ملك ميان پيكارگران به چنگ آورندهء غنايم قسمت كرده است . بعدها عمر رضى اللّه عنه از اين پيكارگران خواسته است از اين املاك دست بردارند و آنان هم از آن‌ها دست برداشته ، مگر گروهى كه تنها در برابر دريافت مالى حاضر شده‌اند از حقوق خود بر اين اراضى دست بشويند . به هر روى ، هنگامى كه اين اراضى به‌طور كامل به ملكيت عموم مسلمانان درآمده عمر رضى اللّه عنه بر آن‌ها خراج مقرر كرده است . اما پيروان شافعى دربارهء اين حكم عمر اختلاف ورزيده‌اند ؛ ابو سعيد اصطخرى در ميان شمار فراوانى از اين پيروان بدان گراييده كه عمر رضى اللّه عنه اين اراضى را بر همهء مسلمانان وقف كرده و البته آنها را در تصرف صاحبان قبلى باقى گذارده است ، در برابر خراجى كه بر رقبهء اين اراضى و به عنوان اجاره بهاى آن‌ها مقرر داشته و در هر سال پرداخت مىشده است ، هرچند

--> ( 1 ) . از ديدگاه ابو يعلى اين درآمد دويست و هشتاد و هفت ميليون درهم بوده است - م . ( 2 ) . چنان‌كه ابو يعلى در الاحكام السلطانيه خويش ( ص 204 ) آورده ، اين ديدگاه امام احمد بن حنبل است .